Chess Tutor

■  Nieuwe werkboeken

■  Diploma’s en (proef)examens

■  Geschiedenis

■  Veel gestelde vragen

■  De Stappen op de computer

    –  De Tasc CD 2

    –  Chess Tutor

  Nieuwe werkboeken  

Voor veel lesgevers is het aantal oefeningen in de gewone werkboeken genoeg, maar niet voor iedereen. Al jaren is er vraag naar ‘meer’.

Naast de bestaande werkboeken zijn er daarom Extra werkboeken en Plus werkboeken verschenen. Leerlingen kunnen op vrijwel hetzelfde niveau meer oefenen en zodoende kunnen zij langer over een stap doen. Belangrijk is dat het moeilijkheidsniveau niet al te snel omhoog loopt. Het euvel van (te) snel doorgaan naar de volgende stap, waar veel kinderen veelal nog niet aan toe zijn, kan op deze manier enigszins tegengegaan worden.
Is het nuttig om veel opgaven op te lossen?
Susan Polgar geeft de volgende suggestie op de vraag hoe een beginner beter moet leren schaken.
"One of the first things I suggest you to do is study middlegame tactics and endgame techniques. There are many tactical puzzle books that you can learn from. I would say you can start with 10-20 puzzles daily. These puzzles can be checkmate in 1 or 2 or tactics that involve pins, forks, discovered attacks, etc. As you get better and more efficient, you can increase to maybe 30-40 puzzles daily. If you have time, the more puzzles you solve, the better you will become."

Verder verhoogt het oplossen van opgaven natuurlijk de vaardigheid van het visualiseren (het zien van alle mogelijkheden in de huidige stelling en een of meer zetten vooruit).

Plus werkboek
In deze boeken is plaats voor:

• nieuwe onderwerpen
• onderwerpen die door plaatsgebrek maar weinig aandacht hebben gekregen in de 'normale' stappen
• het verdiepen van belangrijke onderwerpen
• onderwerpen uit een vorige stap op een hoger niveau

  Diploma's en (proef)examens  

Elke stap kan worden afgesloten met een examen. Na een voldoende resultaat ontvangt de leerling het diploma van de bijbehorende stap. Elke regionale bond heeft een diplomaconsul. Scholen en clubs kunnen met hem contact opnemen voor de examens en de diploma’s. Meer informatie is te vinden op de websites van de bonden, bereikbaar via de KNSB.

Als voorbereiding op het examen is het verstandig een proefexamen te laten maken.
De 'Stappenmethode' heeft inmiddels ook haar eigen proefexamens (bestellen!). Dit zijn andere dan die van de KNSB.
Ook voor de pluswerkboeken en de Opstapjes zijn er examens.
Geïnteresseerde volwassenen kunnen gewoon 1 proefexamen bestellen.

Voor de Belgische gebruikers zijn er voor alle stappen 'echte' Stappenexamens en diploma's.
Belgische schaaktrainers (jeugdleiders, onderwijzers e.d.) kunnen de examens en diploma's bestellen bij: Schaakconsult in Antwerpen.
Voor informatie kunt u altijd mailen naar 'Stappenmethode'.

Rupert van der Linden heeft een fraai kleurendiploma ontworpen. Per stap verandert het stuk op het standbeeld en per taal het opschrift diploma (certificate, Urkunde, diplôme) en de tekst in het vaandel.

  Geschiedenis  

De Stappenmethode van Rob Brunia en Cor van Wijgerden bestaat vanaf 1987.
In de jaren tachtig maakte Cor van Wijgerden veel stencils met opgaven voor de jeugd- en damestop van Nederland (hij was bondscoach van de KNSB). De vraag naar dergelijke stencils op lager niveau werd alsmaar groter en zo ontstond het plan om verschillende niveaus te ontwikkelen. De ervaren trainers Rob Brunia en Herman Grooten waren bereid te helpen. De laatste viel al na twee sessies af (vanwege de reistijd en de overlapping met het Brabantboek).
Door de schaak­technische en didactische ervaring van de beide auteurs te bundelen werd een verantwoorde leermethode ontwikkeld die goed aansluit bij de ontwikkeling kinderen (en volwassen beginners!).
In 1987 werden de eerste handleidingen en (losbladige) stencils in eigen beheer uitgegeven. De KNSB vond het risico te groot. In 1990 verscheen de vijfde handleiding en was de lesmethode min of meer afgerond. Sindsdien zijn er flink wat aanpassingen en verbeteringen doorgevoerd. Helaas zonder Rob Brunia die begin 1991 door drukke werkzaamheden moest afhaken.

• De losse stencils zijn in 1993 door werkboeken vervangen.
• De werkboeken zijn dikker geworden en deels veranderd. Zo zijn te moeilijke of foutieve opgaven vereenvoudigd, aangepast of vervangen.
• Diverse nieuwe onderwerpen zijn in de handleidingen opgenomen. De bestaande lessen zijn uitgebreid met instructievoorbeelden.
• Nieuw in de handleidingen zijn samenvattingen, zoekstrategieën, begrippenlijsten.
• In 1999 verscheen stap 6; in 2003 verschenen twee opstapjes (Stap 1 voor de jongste jeugd) met hulp van Eddy Sibbing.
• De methode is sinds 2002 uitgebreid met 5 extra werkboeken en 5 plus werkboeken.
• In alle werkboeken staan nu tekeningen van Rupert van de Linden.
• In 2003 is de methode in het Duits, Engels en Frans verschenen.
• In 2009 is de methode in het Turks verschenen.

Wat staat nog gepland?

• 4 werkboeken 'vooruitdenken' (samen met Boris Friesen). Stap 2 vooruitdenken verschijnt net voor het nieuwe seizoen (juli)
• extra werkboek (6)
• plus werkboek (6)
• stap 7
• een geheel vernieuwde cursus voor de computer (alle stappen). Stap 1 en 2 zijn inmiddels verschenen.

Op zondag 9 januari 2005 is Rob Brunia ten gevolge van een hersenbloeding plotseling overleden.

De eerste jaren was Rob nauw betrokken bij de ontwikkeling van de Stappenmethode. Hem te vragen om mee te helpen bleek een schot in de roos. Zijn kennis op het gebied van jeugdschaak was gigantisch. Zijn inbreng in vooral de lagere stappen was meer dan aanzienlijk.

Elke donderdag van 9 tot 12 uur kwamen we bij elkaar, 5 jaar lang. Na het afronden van de eerste 5 stappen stopte de samenwerking, hij had het eenvoudig te druk. Afspraken maken was onmogelijk. Al in september had hij alleen nog op de avond van 24 december een gaatje in zijn agenda.

In december 2004 kwamen we elkaar tegen bij een wedstrijd van zijn club Rotterdam. "Ik heb meer vrije tijd, kunnen we samen weer wat doen?", was zijn vraag. Eén sessie zijn we bij elkaar geweest. De tweede afspraak op 7 januari 2005 moest hij vanwege drukke werkzaamheden een week verzetten. Het is buitengewoon triest dat ook die afspraak is komen te vervallen.

Zijn verdiensten voor het Nederlandse schaak zullen vast door anderen breed uitgemeten worden. Dat is volkomen terecht, alleen is het jammer dat Rob dat tijdens zijn leven niet ietsje vaker heeft mogen horen.
Rob Brunia laat geen vrouw en kinderen na, wel veel schaakleerlingen en hoogbegaafde pupillen die hem heel erg zullen missen.

Cor van Wijgerden

• Hoe lang moet je over een stap doen?
• 1. Zo lang mogelijk. Het kunnen oplossen van opgaven en het behalen van een diploma zegt nog weinig over de speelvaardigheid. Pas als leerlingen het geleerde regelmatig toepassen in hun partijen, kan gedacht worden aan een volgende stap. Kinderen die in hun partijen de ongedekte stukken van hun tegenstanders niet slaan, zijn nog lang niet aan stap 2 toe. In de handleiding van stap 1 staat het volgende: "De elementaire leerstof lijkt eenvoudig en het lukt sommige lesgevers om de eerste stap in drie maanden door te werken. Dat is niet de beste aanpak. Wezenlijke schaaktechnieken als het mat zetten vereisen een langere leer­tijd. Het is beter om voor de eerste stap minstens een jaar uit te trekken om de basisvaardigheden goed onder de knie te krijgen (uitzonderingen zullen er altijd zijn). De ‘verloren’ tijd wordt later met gemak ingehaald."
     Het werkboek Stap 1 plus blijkt een uitstekende aanvulling om de vaardigheden van de leerlingen te verhogen. Veel positieve reacties.

• Wanneer verschijnt Stap 7
• 1. Onbekend, maar er wordt sporadisch aangewerkt.

• Wanneer verschijnen de volgende boeken?
• 1. De internationale versies (Duits, Engels, Frans en Turks) hebben veel tijd gekost. De werkboeken stap 1 plus t/m stap 5 plus en 1 extra t/m 5 extra zijn verschenen. De nieuw ontwikkelde schaakcursus voor de computer slokt veel tijd op. Stap 1 en 2 zijn inmiddels verschenen. Stap 3 staat voor eind 2010 gepland. Elke stap vergt al snel een half jaar en waarschijnlijk meer.

• Welke kritiek is er op de Stappen (geweest)?
• 1. Er is te weinig aandacht voor openingen.
     
     Er wordt geen openingstheorie behandeld, wel is er aan­dacht voor algemene openingsprincipes. Bij de bespreking van de partijen van de leerlingen kan mondjesmaat de openingstheorie aan bod komen. Er zijn genoeg boeken om deze theorie op te zoeken. De leerlingen van wie de partijen nooit besproken worden, komen op dit gebied inderdaad te kort.
     
     
     Kinderen willen spelen en geen opgaven maken.
     
     Vooral aangebracht door hen die de moeite niet (willen) nemen om de handleidingen door te lezen. Op diverse plaatsen staat daarin dat veel spelen essentieel is. De instructie en de opgaven zijn een middel om een bepaald doel te bereiken, geen doel op zich. De lesgever die het daar niet mee eens is, zal bij de kinderen dan ook weerstand ondervinden als zij (te veel) opgaven moeten maken. Overigens bepaalt de lesgever hoeveel er daadwerkelijk in de praktijk gespeeld wordt, niet de handleiding.
     De auteurs zijn zich van begin af aan bewust geweest van het volgende:
     Het gevaar bij de Stappenmethode is dat het voor veel trainers uitnodigend is om er verkeerd mee om te gaan:
     - er wordt geen les gegeven en de kinderen krijgen een werkboek
     - er wordt een een (saaie) groepsles gegeven waarbij volgens een directe instructie de kennis van bovenaf aangeboden wordt. Daarna is het nog gemakkelijker om leerlingen aan te zetten tot het simpelweg maken van de opgaven zonder hier meer mee te doen.
     Ons ideaal is uiteengezet in de handleidingen: instructie, oefenen, spelen, partijen bespreken. Een succesformule, mits goed toegepast. Zij die niet verder kijken dan hun neus lang is, zien alleen de werkboeken ("De diagrammenmethode").
     
     
     Er is te veel aandacht voor tactiek en te weinig voor strategie.
     
     Tactiek speelt een hoofdrol in schaakpartijen, vooral in kinderpartijen. Logisch om daar veel aandacht aan te besteden, omdat het loont.
     Steeds weer duikt de kritiek op dat er in de Stappenmethode onvoldoende aandacht voor strategie is. Het is waar dat in de werkboeken het aantal strategie-opgaven in de eerste vier stappen bescheiden is in vergelijking met de tactiekopgaven. De kinderen die geen les krijgen en alleen in de werkboeken werken, komen op strategisch gebied dan ook duidelijk tekort. De kinderen die les krijgen en van wie de partijen worden besproken, komen niets te kort.
     De manier waarop de strategische aspecten bij de bespreking van de partijen van de leerlingen aan de orde moeten komen staat vanaf stap 2 op meerdere plaatsen in de handleidingen.
     Sinds de verschijning van de plusboeken is de aandacht voor strategie in de werkboeken wel toegenomen.
     
     
     De groep staat centraal en niet de speler
     
     Ongefundeerde kritiek, zie de handleidingen. Schaakles is bij uitstek geschikt om aan groepen te geven zonder daarbij het individu te verwaarlozen. De tijdwinst is enorm. Het is de lesgever die bepaalt hoeveel aandacht elke leerling krijgt. Dat heeft niets met een methode te maken.
     Ook individueel lesgeven is trouwens mogelijk. Zelfs zelfstudie is al gemeld!
     De speelsterkte in groepen kan heel snel uiteen lopen (veel kinderen spelen en oefenen tussendoor). Differentiëren of de groep splitsen zijn de mogelijke oplossingen.
     
     
     De manier van lesgeven is niet ontwikkelingsgericht.
     
     Een citaat uit het 'Afstudeerverslag in het kader van de opleiding Toegepaste Onderwijskunde aan de Universiteit Twente' Transfer van Schaaktrainingen (Arjeh. R. Willemze).
     "In de Stappenmethode zijn duidelijke invloeden terug te vinden van het mastery learning model (Warries & Pieters, 1992) ...... Waar de Stappenmethode echter aanwijzigingen geeft voor de begeleiding van het schaakinhoudelijke ontwikkelingsproces van kinderen zijn de denkbeelden uit de ontwikkelend onderwijs stroming van Van Parreren (1988) van invloed geweest op de stappenmethode."
     
     
     De tekeningen in de werkboeken gooien mijn goed/fout berekeningen in de war omdat er geen twaalf stellingen meer op een bladzijde staan.
     
     De tekeningen vallen bij het merendeel van de gebruikers in de smaak en blijven gehandhaafd. Het is lastig om het iedereen naar de zin te maken!
     
     
     Ik mis de verhalen over schaakgeschiedenis e.d.
     
     Lesgevers die boeiend kunnen vertellen zijn begenadigd. In zo'n geval hoort een goed verhaal gewoon bij de schaakles. Er is genoeg literatuur voorhanden om uit te putten (tegenwoordig is internet een dankbare bron).
     Dergelijke verhalen sappig opschrijven is (was) geen van de auteurs gegeven, een sterk argument om er ook niet aan te beginnen.
     

• Er draait op de achtergrond een schaakprogramma, een engine. De oude Tutor kon niet schaken en dat was een enorm gemis. Elk antwoord van de gebruiker moest apart worden afgevangen en vanwege het enorme werk dat dat met zich meebracht, kwam meestal de boodschap: "Het antwoord is fout." Nu komt deze boodschap al veel genuanceerder ("De koning staat schaak, maar zwart kan nog een zet spelen.") en speelt de computer een tegenzet. Dat verklaart heel veel meer.
• Dankzij het schaakprogramma kan er veel meer aandacht zijn voor vaardigheidsoefeneningen. Je kunt stellingen uitspelen en zelfs hele partijen. In stap 1 kan zelfs een beginner winnen, doordat de schaakengine stukken weggeeft en zich mat laat zetten.
• Er is een speciaal speelprogramma gemaakt om de spelletjes uit stap 1/2 te spelen. Spelletjes zonder koningen, vangspelen, munten slaan, enz.
• In de loop der jaren is ook in de boekversie van de Stappen het een en ander veranderd. In de plusboeken staan veel andersoortige oefeningen, die naast leerzaam ook nog leuk zijn. Dit soort oefeningen (routeplanners e.a.) is ook opgenomen.
• Elke stap is veel uitgebreider. Bijna elke les in Stap 1 bestaat uit: een instrucieles, basisoefeningen, spelletjes, extra oefeningen, toetsen en partij spelen. Bij elkaar al gauw 1700 opgaven en een 60-tal spelletjes. In Stap 2 staan zelfs 1960 opgaven en 84 spelletjes/uitspeelstellingen.
• De grafische mogelijkheden zijn op de computer natuurlijk ook toegenomen. Van pijlen, rondjes, vierkantjes, letters en cijfers op het bord wordt dan ook veelvuldig gebruik gemaakt.